Kołysanka: gdy wampiry osiedlają się na Mazurach, nawet sąsiedzka gościnność nabiera nowego, krwawego znaczenia

Wampiry na swoim

„Kołysanka” to czarna komedia z elementami horroru w reżyserii Juliusza Machulskiego, której premiera kinowa odbyła się 12 lutego 2010 roku. Scenariusz napisał Adam Dobrzycki, a muzykę, która genialnie dopełnia upiorną całość, skomponował Michał Lorenc.

Do niewielkiej mazurskiej miejscowości wprowadza się rodzina Makarewiczów. Wkrótce w tajemniczych okolicznościach zaczynają znikać kolejni mieszkańcy i przyjezdni. Sprawę próbują rozwikłać policjanci, ale tropy okazują się wyjątkowo mylące, a pozornie spokojna okolica skrywa sekret, którego lepiej nie odkrywać po zmroku.

W obsadzie znaleźli się znakomici polscy aktorzy. Robert Więckiewicz gra Michała Makarewicza, głowę tajemniczej rodziny, Małgorzata Buczkowska wciela się w jego żonę Bożenę, a Janusz Chabior występuje jako dziadek rodu. Na ekranie pojawiają się również Krzysztof Kiersznowski, Jacek Koman, Ewa Ziętek, Krzysztof Stelmaszyk, Michał Zieliński, Antoni Pawlicki, Przemysław Bluszcz, Katarzyna Kwiatkowska i Ilona Ostrowska.

Sam pomysł jest znakomity: zamiast zamku na odludziu mamy mazurską wieś, zamiast gotyckich arystokratów — rodzinę, która próbuje funkcjonować w swojskiej rzeczywistości. A skoro nawet wampiry potrzebują miejsca do życia, dlaczego miałyby nie wybrać malowniczej prowincji?

::video{"type":"single","item":"22169"}

Najgroźniejszy jest dobry sąsiad

Potwór nie musi przybywać z daleka. Czasem wystarczy, że zamieszka za płotem, przywita się na drodze i zacznie zachowywać tak, jakby był jednym z nas.

W klasycznych horrorach zło kryje się w mrocznych zamczyskach, opuszczonych domach i ciemnych lasach. Machulski przenosi je w znajome otoczenie, gdzie wszyscy powinni się znać, a tajemnicze zniknięcia trudno w nieskończoność tłumaczyć przypadkiem.

Makarewiczowie mają własne przyzwyczajenia, rodzinne obowiązki i hierarchię. Można powiedzieć, że są tradycjonalistami. Problem w tym, że ich tradycje mają wyjątkowo niepokojący charakter, a rodzinny obiad nabiera zupełnie nowego znaczenia, gdy spojrzymy na niego z perspektywy potencjalnego gościa.

W tym właśnie tkwi przewrotność filmu: swojskość nie gwarantuje bezpieczeństwa, a uprzejmość niekoniecznie świadczy o dobrych intencjach. Czasami najwięcej powodów do niepokoju daje nam ten sąsiad, który z pozoru nie wyróżnia się niczym szczególnym.

Halloween, czyli noc szczerości

Jest w tym pomyśle jeszcze jedna zabawna przewrotność. W Halloween duchy mogą być duchami, potwory potworami, a wampiry wampirami. Przynajmniej przez jedną noc nikt nie musi udawać, że jest kimś zupełnie innym.

Przez pozostałe dni roku wszyscy starają się zachowywać pozory normalności. Potwór woli uchodzić za porządnego sąsiada, podejrzana rodzina próbuje nie zwracać na siebie uwagi, a reszta mieszkańców chętnie wierzy, że wszystko da się jakoś racjonalnie wyjaśnić.

W „Kołysance” ta gra pozorów staje się źródłem czarnego humoru. Nadprzyrodzona groza spotyka się z codziennością, a niezwykłe wydarzenia trafiają do świata, w którym ludzie mają swoje przyzwyczajenia, uprzedzenia i skłonność do ignorowania niewygodnych faktów.

Halloween jest więc idealnym pretekstem, by przypomnieć sobie o filmie Machulskiego. Bo skoro przez jedną noc można bez skrępowania przebrać się za potwora, to może najdziwniejsze jest właśnie to, jak bardzo przez resztę roku staramy się wyglądać zwyczajnie.

Może prawdziwymi potworami nie są ci, którzy w Halloween straszą nas upiornymi dekoracjami i przebierają się za duchy, lecz ci, którzy z gniewem potępiają takie zabawy, straszą innych ogniem piekielnym, a nawet posuwają się  do  wkładania do cukierków szpilek i gwoździ? Czy tak powinni zachowywać się ludzie którzy mają kochać bliźniego swego jak siebie samego? To nie halloweenowe przebrania powinny budzić największy niepokój, lecz prawdziwe intencje tych, którzy pod maską moralnej wyższości potępiają innych.

Czarna komedia z bladą twarzą

Robert Więckiewicz dobrze odnajduje się w roli głowy rodziny, a Janusz Chabior wnosi do filmu charakterystyczną mieszankę groteski i niepokoju. Małgorzata Buczkowska dopełnia obraz rodzinnego świata, w którym codzienne relacje nabierają osobliwego wymiaru.

Machulski bawi się konwencją horroru, zamiast bez przerwy straszyć widza. Nie chodzi tu o nieustanne napięcie ani o kolejne sceny przemocy, lecz o zderzenie tego, co nadprzyrodzone, z tym, co swojskie. Wampiry na polskiej prowincji okazują się wdzięcznym materiałem do obserwowania ludzkich przyzwyczajeń i społecznych absurdów.

Nie wszystkie żarty mają jednak tę samą siłę. Film miejscami zwalnia, a niektóre sytuacje mogłyby zostać wykorzystane z większą pomysłowością. Zdarza się, że groteska trwa nieco dłużej, niż wymaga tego dowcip, a interesująca koncepcja nie zawsze przekłada się na równie błyskotliwe sceny.

Nie przekreśla to jednak całego przedsięwzięcia. „Kołysanka” ma własny charakter i nie próbuje naśladować typowych hollywoodzkich horrorów. Jej największym atutem pozostaje pomysł, który pozwala spojrzeć na wampirzą legendę z zupełnie innej perspektywy.

Czy warto nucić tę kołysankę?

„Kołysanka” nie jest horrorem, który odbiera sen na kilka kolejnych nocy. To raczej propozycja dla widzów ceniących czarny humor, groteskę i zabawę gatunkowymi konwencjami. Nie wszystkie elementy działają równie dobrze, a nierówne tempo pozostawia pewien niedosyt, ale film ma wystarczająco dużo uroku, by zainteresować miłośników nietypowych opowieści o potworach.

Prawdziwie przewrotna kołysanka

Uwaga, spoiler: finał filmu przynosi puentę, która wykracza poza historię mazurskiej rodziny. Makarewiczowie trafiają do Pałacu Prezydenckiego. Wampiry, które na prowincji musiały uważać, by nie wzbudzać podejrzeń, znajdują się nagle w samym sercu władzy. Może zaskoczyć pomysł za pomocą którego tam trafiają.

To jeden z tych momentów, w których śmiech może zamarznąć na ustach. Czy Machulski sugeruje, że potwory nie zawsze muszą się ukrywać, jeśli potrafią znaleźć sobie odpowiednie miejsce? A może podpowiada coś jeszcze bardziej niepokojącego: że największym zagrożeniem nie jest samo istnienie zła, lecz to, jak łatwo może ono stać się częścią świata, który powinien przed nim chronić?

Wampiry w Pałacu Prezydenckim to groteskowy żart, ale jego siła tkwi w skojarzeniach, które uruchamia. Przez cały film Makarewiczowie próbują uchodzić za zwyczajną rodzinę. W finale pojawiają się w miejscu, którego symbolika wykracza daleko poza ich mazurskie gospodarstwo.

I właśnie tutaj „Kołysanka” zostawia widza z pytaniem, które nie dotyczy już wyłącznie wampirów. Czy potrafimy rozpoznać zło, kiedy przestaje wyglądać jak zagrożenie, a zaczyna przypominać coś znajomego, oswojonego, a nawet godnego zaufania?

Bo przecież potwory, w które przebieramy się w noc Halloween, nikomu nie robią krzywdy. To tylko zabawa, kostiumy i odrobina kontrolowanego strachu. Prawdziwy niepokój powinno budzić nie to, że ktoś przebiera się za potwora, lecz to, co może kryć się za maską człowieka uchodzącego za przyzwoitego.

Bo najgroźniejsze potwory to nie te, które udają, że nimi są, lecz te, w których prawdziwej potworności przestajemy dostrzegać.