Wszyscy ludzie prezydenta: opowieść o władzy, która żąda posłuszeństwa, lecz sama nie uznaje żadnych zasad ani ograniczeń

Afera, która wstrząsnęła Białym Domem

„Wszyscy ludzie prezydenta” (All the President's Men) to amerykański dramat polityczny i thriller w reżyserii Alana J. Pakuli, nakręcony na podstawie książki Boba Woodwarda i Carla Bernsteina z 1974 roku. Scenariusz napisał William Goldman. Światowa premiera filmu odbyła się 4 kwietnia 1976 roku w Kennedy Center w Waszyngtonie. W głównych rolach wystąpili Robert Redford i Dustin Hoffman, a na ekranie towarzyszą im między innymi Jason Robards, Jack Warden, Martin Balsam, Hal Holbrook, Jane Alexander i Ned Beatty.

W czerwcu 1972 roku dochodzi do włamania do siedziby Krajowego Komitetu Partii Demokratycznej w kompleksie Watergate w Waszyngtonie. Początkowo wydarzenie wydaje się kolejnym incydentem kryminalnym, jednak dwaj dziennikarze „The Washington Post”, Bob Woodward i Carl Bernstein, zaczynają dostrzegać, że sprawa ma znacznie większy zasięg.

Reporterzy odkrywają kolejne powiązania włamywaczy z ludźmi związanymi z administracją prezydenta Richarda Nixona. Pozornie drobne nieścisłości, sprzeczne zeznania i tajemnicze przepływy pieniędzy prowadzą ich coraz bliżej politycznego centrum Stanów Zjednoczonych. W dochodzeniu pomaga im anonimowy informator znany jako Deep Throat, który przekazuje wskazówki, ale nie podaje gotowych odpowiedzi.

To początek śledztwa, które ujawniło skalę nadużyć, prób tuszowania prawdy i wykorzystywania instytucji państwowych do ochrony politycznych interesów. Afera Watergate doprowadziła ostatecznie do rezygnacji Nixona z urzędu w sierpniu 1974 roku.

::video{"type":"single","item":"22202"}

Kiedy władza uznaje, że wszystko jej wolno

Najbardziej niepokojące w filmie Pakuli jest nie samo włamanie, lecz mechanizm ujawniający się w trakcie dziennikarskiego śledztwa. Władza, która powinna stać na straży prawa, zaczyna wykorzystywać swoje możliwości do jego obchodzenia. Instytucje, które mają służyć obywatelom, stają się narzędziami ochrony ludzi znajdujących się na szczycie.

Władza szczególnie niebezpieczna staje się wtedy, gdy przestaje uznawać jakiekolwiek granice. Jej przedstawiciele wymagają od innych bezwzględnego przestrzegania zasad, sami traktując je jako coś, co można dowolnie naginać, ignorować lub omijać.

W takim układzie moralność staje się wygodnym hasłem, prawo instrumentem służącym interesom, a odpowiedzialność obowiązkiem przeznaczonym przede wszystkim dla innych. Nie ma już miejsca na etyczne hamulce, jeśli najważniejszym celem jest utrzymanie wpływów, stanowisk i kontroli.

Film pokazuje, jak łatwo polityczna ambicja może przerodzić się w przekonanie o własnej nietykalności. Jak człowiek wyposażony w ogromną władzę zaczyna mylić publiczny urząd z prywatną własnością, a krytykę traktować nie jako element demokracji, lecz zagrożenie, które należy uciszyć.

Historia sprzed pół wieku, która nie straciła aktualności

Choć od afery Watergate minęło ponad pięćdziesiąt lat, mechanizmy przedstawione w filmie pozostają zaskakująco czytelne. Zmieniają się nazwiska, polityczne szyldy, technologie i sposoby komunikowania się ze społeczeństwem, ale pokusa nadużywania władzy nie znika.

Współczesna rzeczywistość wielokrotnie przypomina, że demokratyczne instytucje nie są niezniszczalne, a zapisane w konstytucjach i ustawach zasady nie obronią się same. Potrzebują ludzi, którzy będą gotowi ich przestrzegać, egzekwować i bronić, nawet jeśli oznacza to konflikt z tymi, którzy dysponują największymi wpływami.

Właśnie dlatego opowieść Pakuli nie powinna być traktowana wyłącznie jako lekcja historii Stanów Zjednoczonych. To również przestroga przed każdym systemem, w którym władza skupiona w jednym ośrodku zaczyna uważać się za stojącą ponad prawem. Niebezpieczeństwo pojawia się wtedy, gdy ci, którzy ustanawiają reguły dla innych, sami przestają czuć się nimi związani.

Dziennikarstwo jako ostatni hamulec

W filmie nie ma widowiskowych pościgów, efektownych zwrotów akcji ani typowych dla współczesnych thrillerów scen przemocy. Napięcie budują rozmowy telefoniczne, spotkania w redakcji, sprawdzanie dokumentów, poszukiwanie źródeł i mozolne łączenie pozornie nieistotnych faktów.

Pakula z dużą precyzją pokazuje warsztat dziennikarstwa śledczego. Woodward i Bernstein nie są nieomylnymi bohaterami. Popełniają błędy, mają wątpliwości, napotykają mur milczenia i muszą nieustannie weryfikować zdobywane informacje. Ich siłą okazują się dociekliwość, upór i świadomość, że publikacja niepotwierdzonych zarzutów może zniszczyć wiarygodność całego śledztwa.

Robert Redford i Dustin Hoffman tworzą przekonujący duet. Redford jako Bob Woodward jest bardziej powściągliwy i metodyczny, natomiast Hoffman w roli Carla Bernsteina wnosi do współpracy więcej żywiołowości i dziennikarskiego temperamentu. Ich bohaterowie różnią się sposobem pracy, ale stopniowo uczą się współpracować. Na uwagę zasługuje również Jason Robards jako redaktor Ben Bradlee, który rozumie, że prawdziwa niezależność prasy oznacza gotowość do konfrontacji z najpotężniejszymi ludźmi w państwie. Za tę rolę Robards otrzymał Oscara dla najlepszego aktora drugoplanowego. Ważną postacią jest także Hal Holbrook, wcielający się w tajemniczego informatora Deep Throat.

Jest w tym filmie jeszcze jeden wymiar, który szczególnie mocno wybrzmiewa dzisiaj. Woodward i Bernstein pracowali w czasach, gdy nie było internetu, mediów społecznościowych ani platform pozwalających każdemu natychmiast publikować dowolne treści i docierać z nimi do tysięcy odbiorców. Informacja wymagała pracy, sprawdzenia źródeł, potwierdzenia faktów i redakcyjnej odpowiedzialności. Nie oznacza to, że ówczesne media były wolne od błędów czy manipulacji, ale dziennikarstwo śledcze miało jasno określone zasady, a ujawnienie afery tej skali wymagało dowodów i odwagi.

Czy ktoś jeszcze weryfikuje informacje?

Dzisiaj żyjemy w zupełnie innym świecie. W zalewie informacji coraz trudniej odróżnić rzetelne ustalenia od plotki, opinii, pomówienia czy celowo rozpowszechnianej nieprawdy. W mediach społecznościowych każdy może oskarżać, obrażać, podważać fakty i przedstawiać własne wyobrażenia jako wiedzę. Szczególnie łatwo przyjmujemy treści, które potwierdzają nasze emocje i wcześniejsze przekonania. Niewielu zadaje sobie trud sprawdzenia, skąd pochodzą i czy mają jakiekolwiek oparcie w faktach.

Co gorsza, w takim szumie informacyjnym nawet poważne dziennikarskie ustalenia można zagłuszyć, ośmieszyć, podważyć lub zmanipulować, zanim zdążą wywołać właściwą reakcję. Zamiast rozmawiać o ujawnionych faktach, zaczynamy spierać się o to, kto je opublikował, jakie ma intencje i komu rzekomo służy. W ten sposób uwaga opinii publicznej zostaje odwrócona od istoty problemu, a odpowiedzialność coraz łatwiej rozmywa się wśród sprzecznych komunikatów i wzajemnych oskarżeń.

Dlatego każda publikacja zamieszczana w internecie powinna być opatrzona prawdziwym imieniem i nazwiskiem autora – za słowami, które kierujemy do innych, musi stać konkretna osoba gotowa ponieść za nie odpowiedzialność. Hejt, anonimowe ataki i obrażanie innych nie powinny mieć przestrzeni w sieci – powinny być konsekwentnie blokowane, a wolność słowa nie może oznaczać wolności od odpowiedzialności.

„Wszyscy ludzie prezydenta” przypominają nie tylko o znaczeniu niezależnego dziennikarstwa, ale również o wartości samej prawdy. Bo demokracja potrzebuje nie tylko prawa do swobodnego wyrażania opinii, lecz także obywateli, którzy potrafią odróżnić opinię od faktu i nie traktują każdej informacji zgodnej z własnymi poglądami jako wiarygodnej.

Film, który nie pozwala zapomnieć

„Wszyscy ludzie prezydenta” to kino wymagające uwagi, ale wynagradzające ją czymś znacznie cenniejszym niż chwilowa rozrywka. Alan J. Pakula nie opowiada jedynie o konkretnym skandalu politycznym. Pokazuje, jak działa system, w którym ludzie przekonani o swojej potędze zaczynają wierzyć, że nie dotyczą ich ani prawo, ani przyzwoitość, ani odpowiedzialność.

To także film o znaczeniu wolnych mediów i o tym, dlaczego społeczeństwo powinno mieć prawo wiedzieć, co robią ludzie sprawujący władzę w jego imieniu.

Bo największym zagrożeniem dla demokracji nie jest samo istnienie ludzi żądnych władzy, lecz sytuacja, w której nikt nie może już skutecznie powiedzieć im „nie”.

I być może właśnie dlatego ten film, nakręcony w 1976 roku, pozostaje tak ważny. Przypomina, że władza bez kontroli łatwo zapomina o swoich obowiązkach, a człowiek pozbawiony moralnych hamulców potrafi usprawiedliwić niemal każde działanie, jeśli tylko służy ono utrzymaniu jego pozycji.