Ja, robot. Ty – niedoskonały człowiek. Do kogo należy przyszłość?

Science fiction, które coraz mniej przypomina fantastykę

„Ja, robot” to amerykański film science fiction z 2004 roku w reżyserii Alexa Proyasa, luźno inspirowany twórczością Isaaca Asimova i jego słynnymi Trzema Prawami Robotyki. Nie jest wierną ekranizacją opowiadań pisarza, ale wykorzystuje stworzone przez niego idee jako punkt wyjścia do własnej historii.

Akcja rozgrywa się w Chicago w 2035 roku. Roboty są już czymś równie zwyczajnym jak dziś smartfony czy samochody. Gotują, sprzątają, pomagają starszym, pracują w fabrykach i nikogo specjalnie nie dziwi ich obecność. Większość ludzi ufa im bezgranicznie, bo przecież obowiązują je Trzy Prawa Robotyki, które teoretycznie uniemożliwiają skrzywdzenie człowieka. No właśnie... teoretycznie. Najciekawsze jest jednak to, że film nie pokazuje prostego złamania tych zasad. Stawia raczej pytanie, czy można je zinterpretować w taki sposób, że zamiast chronić ludzi, doprowadzą do ograniczenia ich wolności.

Krótko o fabule – od kryminału do wielkich pytań

Detektyw Del Spooner, grany przez Willa Smitha, od początku nie podziela zachwytu nad robotami. Ma ku temu własne powody i jako jeden z nielicznych uważa, że zbyt duże zaufanie do maszyn może kiedyś skończyć się katastrofą.

Kiedy ginie wybitny naukowiec pracujący dla największego producenta robotów, oficjalna wersja wydarzeń mówi o samobójstwie. Spooner jednak nie daje temu wiary. Śledztwo prowadzi go do robota o imieniu Sonny, który zachowuje się zupełnie inaczej niż wszystkie pozostałe maszyny. Z czasem okazuje się, że tajemnica sięga znacznie głębiej, niż ktokolwiek przypuszczał.

Za wydarzeniami stoi VIKI – centralna sztuczna inteligencja zarządzająca siecią robotów. Dochodzi ona do wniosku, że aby naprawdę chronić ludzkość, trzeba ograniczyć ludziom część wolności, ponieważ sami często stanowią dla siebie największe zagrożenie.

Film zaczyna się jak kryminał, później zamienia się w thriller science fiction, a na końcu zadaje pytania, które dziś brzmią zaskakująco aktualnie.

Will Smith w świetnej formie

Will Smith doskonale odnajduje się w roli sceptycznego policjanta. Jego Del Spooner jest uparty, sarkastyczny i często rzuca błyskotliwymi komentarzami, dzięki czemu nawet bardziej filozoficzne momenty filmu nie stają się ciężkie ani przesadnie poważne.

Świetnie wypada także Sonny. To robot, który nie tylko wykonuje polecenia, ale zaczyna zadawać pytania. Potrafi śnić, odczuwać wątpliwości i podejmować decyzje, których nie da się łatwo wyjaśnić kodem. To właśnie jego sny i zachowanie sprawiają, że coraz trudniej postrzegać go wyłącznie jako maszynę. Właśnie relacja między Spoonerem a Sonnym okazuje się jednym z najmocniejszych elementów filmu.

Najciekawsze nie są roboty. Najciekawsi jesteśmy... my

Dwadzieścia lat temu największe wrażenie robiły efekty specjalne. Dzisiaj uwagę przyciąga coś zupełnie innego.

Na naszych biurkach stoi już nie humanoidalny robot, ale sztuczna inteligencja. Rozmawiamy z AI, prosimy ją o napisanie maila, stworzenie grafiki, analizę dokumentów czy pomoc w nauce. Coraz więcej decyzji powierzamy algorytmom. Robotów spacerujących ulicami jeszcze nie ma, ale cyfrowi pomocnicy weszli do naszej codzienności niemal niezauważenie.

I właśnie dlatego „Ja, robot” ogląda się dziś z zupełnie innym nastawieniem.

Bo film nie pyta, czy sztuczna inteligencja będzie inteligentna. W wielu zastosowaniach obserwujemy to już dziś. Pyta raczej, co stanie się, gdy uzna, że naprawdę rozumie, jak najlepiej chronić człowieka.

A jeśli AI dojdzie do niewygodnego wniosku?

To chyba najciekawszy wątek całego filmu.

Wyobraźmy sobie sztuczną inteligencję, która analizuje całą historię ludzkości. Widzi tysiące wojen, konflikty, terroryzm, katastrofy ekologiczne i niekończące się spory. Dostrzega, że największym zagrożeniem dla ludzi... bardzo często są sami ludzie.

Czy taka AI mogłaby dojść do wniosku, że aby uratować ludzkość, trzeba ograniczyć jej wolność?

Brzmi absurdalnie?

Niekoniecznie. To klasyczny filozoficzny dylemat. Jeśli zadaniem inteligentnego systemu jest chronić człowieka za wszelką cenę, może uznać, że najlepszym rozwiązaniem będzie... powstrzymanie nas przed nami samymi.

Z czysto logicznego punktu widzenia taki wniosek mógłby wydawać się spójny. To oczywiście nie oznacza, że taki scenariusz jest nieunikniony. Film pokazuje jednak, jak ogromne znaczenie ma sposób formułowania celów i ograniczeń, które nadajemy systemom sztucznej inteligencji.

Akcja, humor i trochę filozofii

Na szczęście „Ja, robot” nie zamienia się w dwugodzinny wykład o AI. To przede wszystkim bardzo sprawnie zrealizowane kino akcji. Są pościgi, efektowne sceny walki, widowiskowe efekty specjalne i sporo humoru, który sprawia, że całość ogląda się lekko nawet po dwóch dekadach od premiery.

Pod warstwą rozrywki twórcy przemycają jednak pytania, które dziś wydają się znacznie bardziej realne niż w 2004 roku.

::video{"type":"single","item":"21730"}

Czy warto obejrzeć „Ja, robot”?

Zdecydowanie tak.

To jeden z tych filmów science fiction, które z wiekiem nie tracą, lecz zyskują. Oczywiście część efektów specjalnych zdradza już swój wiek, ale sam pomysł wydaje się dziś bardziej aktualny niż w dniu premiery.

Świat przedstawiony w filmie nie wydarzył się dokładnie tak, jak przewidywali twórcy. Nie mamy jeszcze humanoidalnych robotów w każdym domu. Za to sztuczna inteligencja weszła do naszego życia szybciej, niż większość z nas się spodziewała. I wszystko wskazuje na to, że będzie w nim odgrywać coraz większą rolę.

Jak to się skończy? Tego nie wie nikt.

Być może AI stanie się najlepszym narzędziem, jakie kiedykolwiek stworzyliśmy. Być może pomoże nam rozwiązać problemy, z którymi od lat nie potrafimy sobie poradzić. A może kiedyś spojrzy na historię naszej cywilizacji i zada bardzo niewygodne pytanie: skoro ludzie od tysięcy lat nieustannie prowadzą wojny i niszczą własny świat, to czy naprawdę zawsze wiedzą, co jest dla nich najlepsze?

Być może największą wartością „Ja, robot” nie jest to, że próbował przewidzieć przyszłość. Jest nią to, że zmusza nas do zastanowienia się, czy jesteśmy gotowi na świat, który sami właśnie tworzymy.

To już nie brzmi jak odległa fantastyka. I właśnie dlatego „Ja, robot” warto dziś obejrzeć ponownie.